– होमराज राई,
नेपालका बहुसंख्यक समुदायले प्रत्येक वर्ष माघ १ गते मनाउने पर्व हो माघे संक्रान्ति, जुन संस्कृत भाषाका दुई शब्द “मघ” र “संक्रान्ति” बाट बनेको मानिन्छ। संक्रान्ति शब्दले सूर्य एक राशिबाट अर्को राशिमा प्रवेश गर्ने खगोलिय परिवर्त्तनलाई जनाउँछ। यसै दिन सूर्य धनु राशिबाट मकर राशिमा प्रवेश गर्छ, त्यसैले यो पर्वलाई मकर संक्रान्ति पनि भनिन्छ।
नेपालका बहुसंख्यक समुदायले प्रत्येक वर्ष माघ १ गते मनाउने पर्व हो माघे संक्रान्ति, जुन संस्कृत भाषाका दुई शब्द “मघ” र “संक्रान्ति” बाट बनेको मानिन्छ। संक्रान्ति शब्दले सूर्य एक राशिबाट अर्को राशिमा प्रवेश गर्ने खगोलिय परिवर्त्तनलाई जनाउँछ। यसै दिन सूर्य धनु राशिबाट मकर राशिमा प्रवेश गर्छ, त्यसैले यो पर्वलाई मकर संक्रान्ति पनि भनिन्छ।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
- वैदिक कालदेखि सूर्यको परिवर्तनलाई प्रकृतिसँग जोडेर मनाइने पर्वको उल्लेख हिंदू ग्रन्थहरूमा पाइन्छ।
- इतिहासकारहरू भन्छन्—यो पर्व कृषि संस्कृति आधारित समाजमा समय–चक्र परिवर्तनको प्रतीक हो।
माघ १ देखि दिन लामो र रात छोटो हुँदै जान्छ, जसले वसन्त ऋतुको आगमनको संकेत दिन्छ। - काठमाडौंबाट प्राप्त प्राचीन अभिलेख र जनश्रुति अनुसार, यो पर्व लिच्छवि कालदेखि मनाइँदै आएको मानिन्छ।
परम्पराका कारण र मान्यताहरू
माघे संक्रान्तिसँग जोडिएका प्रमुख विश्वास र कारण:
१. स्वास्थ्य र आयु–दीर्घताको कामना
यस दिन घ्यू–चिउरा, तिल, तरुल जस्ता प्राकृतिक खाद्य पदार्थ खाने चलन छ।
जनमान्यताअनुसार यी चीजहरूले शरीरमा उर्जा र ताप दिन्छन् तथा चिसो मौसममा रोग प्रतिरोध क्षमतामा मद्दत गर्छन्।
२. जीवनचक्र र प्रकृतिको सम्मान
कृषि प्रधान समाजमा हिउँदको मध्यबिन्दु पार भएको संकेत यो दिनले गर्छ।
किसानहरूका लागि यो नयाँ कृषि वर्षको तयारीको समय पनि हो।
३. धार्मिक आस्था
नदी, पोखरी र तीर्थस्थलमा स्नान गर्नु पुण्य मानिन्छ।
यो दिन भाग्य उदाउने दिन मान्ने विश्वास अझै पनि प्रचलित छ।
तरुल खाने परम्परा किन ?
तरुल (तरो), सखरखण्ड, भ्याकुर, जुजुब—यस्ता कन्दमूलहरूको उत्पादन विशेषगरी जाडो महिनामा प्रशस्त हुन्छ।
- यी कन्दयुक्त खाद्यले शरीरलाई गर्मी प्रदान गर्छ
- जाडोमा पोषण पूर्ति गर्छ
- भूमिगत हुने भएकाले धरतीको ऊर्जा बोक्छन् भन्ने सांस्कृतिक सोच छ
त्यसैले माघे संक्रान्तिको मुख्य परिकार र पहिचान तरुल हो।
नेपाली समाजमा विविध तरिकाले मनाइने पर्व
नेपालका विभिन्न समुदाय यसलाई आफ्नै शैलीमा मनाउँछन्—
- नेवार समुदाय : घ्यू, चाकु र तरुलसहित ‘ह्यां छ्वे’ खाने
- थारु समुदाय : ‘माघी’ नामक बृहत् सामुदायिक उत्सव, भोज र नृत्यसँगै नयाँ वर्षको रूपमा मनाउने
- पूर्वी पहाड र तराई : दान–पुण्य, नुहाउने र धार्मिक समागम
- गण्डकी, कर्णाली क्षेत्र : परम्परागत खेल, परिकार र सामाजिक जमघट
आजको माघे संक्रान्ति
समय बदलिँदै गए पनि माघे संक्रान्तिको सारगत अर्थ उस्तै छ—
- पारिवारिक भेटघाट
- परम्परागत भोजन
- स्वास्थ्य, उर्जा र एकताको कामना
- संस्कृतिको जगेर्ना
माघे संक्रान्ति केवल एउटा सांस्कृतिक उत्सव मात्र होइन, नेपाली जीवनशैलीको दर्शन हो।
प्रकृतिलाई सम्मान गर्ने, शरीरलाई बलियो बनाउने र समुदायलाई एकजुट गर्ने यो पर्व काठमाडौंदेखि कर्णालीसम्म, पहाडदेखि तराईसम्म समान उत्साहका साथ मनाइन्छ।
